Pabianice

Pabianice

Z dużym prawdopodobieństwem przyjmuje się, że nazwa Pabianice pochodzi od imienia Fabian lub jego odmiany Pabian. Imiona te nie były znane w czasach pogańskich. Spotykane dość często w Czechach, do Polski dotarły dopiero po przyjęciu przez nią chrześcijaństwa, czyli w drugiej połowie X wieku.

Próbowano również wyjaśniać pochodzenie nazwy nieco inaczej: "Pobawianice" wziąć się miały od hucznych zabaw książęcych podczas polowań w okolicznych lasach, a "Pobijanice" od "pobijania" zwierzyny na łowach. Jak było naprawdę - do dziś nie wiadomo, faktem jest jednak, że istniała tu niegdyś puszcza zamieszkiwana przez dzikiego zwierza, na którego chętnie w tych okolicach polowano.

Na pewno natomiast napotkano na terenie Pabianic na dowody istnienia osadnictwa pradziejowego. Zarówno luźne, przypadkowe znaleziska, jak też systematycznie badane stanowiska archeologiczne przyniosły dowody osadnictwa począwszy od epoki kamiennej, poprzez neolit, epoki brązu i żelaza, aż po czasy wczesnego średniowiecza. Na terenie miasta odkryto m.in. cmentarzysko kultury pomorskiej datowane na ok. 400 lat p.n.e. oraz osadę kultury wenedzkiej z późnego okresu lateńskiego (ok. 250 lat p.n.e.).

Nazwane "chropami" lesiste i bagniste okolice nad Dobrzynką i Nerem, wchodzące w skład tzw. opola chropskiego zostały w XI stuleciu podarowane Kapitule Krakowskiej przez Judytę Czeską - pierwszą żonę Władysława Hermana. Na pabianickich bagnach, pośród gęstej puszczy mieszkała ludność, którą obciążono posługami związanymi z łowiectwem oraz daninami w miodzie zbieranym z leśnych barci.

Wydaje się, że kluczowym w dziejach tutejszego osadnictwa stał się dokument Władysława Łokietka z 1297 r., w którym władca potwierdził dotychczasowe przywileje i swobody, z jakich korzystały wsie kasztelanii w Piątkowisku i zezwolil na lokację miasta na prawie niemieckim. Niektórzy tą właśnie datę uznają za moment przyznania Pabianicom praw miejskich, najprawdopodobniej jednak do faktycznego powstania miasta doszło nieco później - w początkach XIV wieku.

W XV stuleciu Pabianice (już jako miasto) kilkakrotnie gościły monarchów polskich. W 1411 r. gościł w Pabianicach król Władysław Jagiełło zdążający do Brześcia Kujawskiego na koncentrację wojsk. Ten sam władca odwiedził jeszcze Pabianice w 1432 r. powracając z sejmu w Sieradzu i zatrzymał się na kilka dni w - wówczas drewnianym - dworze Kapituły Krakowskiej.

Z kolei w 1436 roku przejeżdżał tędy król Kazimierz Jagiellończyk, który podczas swego pobytu wystawił dokument potwierdzający wcześniejszy przywilej kapituły, zezwalający na odbywanie targów w mieście w każdy wtorek i piątek, co zresztą pozostało tradycją i dzisiaj. Ten sam monarcha w 1475 roku, jeszcze raz zawitał do Pabianic, tym razem wraz z żona Elżbietą.

Początek XVI stulecia był pechowy dla Pabianic - w 1505 r. miasto wyludniła zaraza, osiem lat później wielkie straty spowodował pożar, a w 1521 i 1523 roku kolejną klęskę wywołał przemarsz wojsk pospolitego ruszenia. Dzięki opiece podatkowej i licznym przywilejom mieszczanie pabianiccy podźwignęli jednak miasto z popiołów i ruin. Stopniowo wzrastała liczba ludności, rozwijał się handel i rzemiosło, a rzemieślnicy otrzymali od kapituły przywilej cechowy z 31 sierpnia 1553 r. i potwierdzony przez Zygmunta Augusta. Kapituła Krakowska zachęcała do budowania na nowych działkach z prawem wolnizny od podatków przez okres 10-ciu lat.

Rejestr z 1554 r. wykazał w Pabianicach 98 domów. Rok póżniej oddzielnym przywilejem ustanowiono w mieście 5 cechów: 1 - kowali, ślusarzy, kotlarzy i nożowników; 2 - robiących wozy, kołodziejów i stolarzy; 3 - sukienników, czapników i innych zużywających przędzę i wełnę; 4 - szewców, rymarzy, siodlarzy i robiących podeszwy oraz 5 - kuśnierzy, białoskórników czyli zamieszników i piekarzy. Czasy te przyniosły miastu rozkwit ekonomiczny - to właśnie wówczas wzniesiono tu dwie najważniejsze, do dziś istniejące budowle - nowy murowany dwór Kapituły Krakowskiej oraz murowany kościół parafialny pw. św. Mateusza.

Wydarzenia XVII stulecia dokumentuje najstarsza zachowana kronika miejska. Otwiera ją przywilej kapituły z 1602 r., określający prawa i obowiązki mieszczan. Znaleźć tam można szczegółowy wykaz ulic z 1606 r., przy których stały łącznie 163 domy. Niestety w 2. poł. XVII wieku sprawy dla miasta przyjęły niekorzystny obrót, po całym kraju grasowały oddziały wojsk szwedzkich i saskich, łupiąc i niszcząc wszystko po drodze, w latch 1710-11 przez miasto przeszła wyniszczająca zaraza.

W wyniku II rozbioru Polski Prusacy zajęli tereny aż po Pilicę, w ich rękach znalazły się też dobra kapituły. Ta wystosowała błagalny list do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z prośbą o pomoc w odzyskaniu utraconych ziem i rzeczywiście na krótko dobra te odzyskała. Jednak już w 1797 r. miasto przeszło na rzecz skarbu pruskiego, i wraz z końcem XVIII stulecia zakończyła się historia związków dóbr pabianickich z Kapitułą Krakowską.

W XIX stulecie Pabianice wkroczyły jako biedne, pozbawione szans miasteczko. Sytuacja zaczęła zmieniać się w początkach lat 20., z chwilą gdy Pabianice dekretem namiestnika wpisano na listę miast przeznaczonych pod osadnictwo włókiennicze. Przybysze mający dać początek osadzie przemysłowej pochodzili głównie ze Śląska, Czech i Saksonii. Efektem tego osadnictwa były pierwsze manufaktury dające pracę miejscowej ludności.

W 1824 roku dokonano regulacji miasta. Powstało wówczas Nowe Miasto, zaplanowane jako osada fabryczna, na którą składały się 202 działki położone po zachodniej stronie Dobrzynki. Podstawą osady były 3 równoległe do rzeki ulice z poprzecznym traktem fabrycznym czyli późniejszą ulicą Zamkową, która wkrótce stała się główną ulicą miasta. Centrum osady stanowić miał Nowy Rynek w miejscu obecnego zbiegu ulic Kilińskiego i Zamkowej.

Miasto rozwijało się w zadziwiającym tempie. W 1827 r. liczyło 2.000 mieszkańców, po 25 latach liczba uległa podwojeniu, a w końcu XIX stulecia Pabianice, mając już 30 tysięcy mieszkańców znalazły się w szeregu najludniejszych miast na ziemiach polskich. Tak szybki rozwój Pabianic możliwy był dzięki rozwojowi przemysłu włókienniczego. Już w 1850 r. Beniamin Krusche sprowadził do miasta pierwszą maszynę parowę. W 1890 r. w pięciu największych fabrykach wyrobów bawełnianych i wełnianych pracowało już 3,6 tys.robotników, a roczna produkcja warta była 5 milionów rubli.

Niemal cały wiek XIX obfitował w wydarzenia mające na celu unowocześnienie miasta i nadanie mu nowego wizerunku. W początkach XX wieku, wbrew założeniom regulacyjnym z lat 1878-84 miasto rozwijało się w kierunku równoleżnikowym. O szybkiej rozbudowie w tym właśnie kierunku zadecydowały: połączenie Pabianic z Łodzią linią tramwajową (1901) oraz budowa kolei warszawsko-kaliskiej (1903) i lokalizacja stacji kolejowej na zachód od ówczesnego miasta, na terenie wsi Karniszewice.

Rewolucja lat 1905-07 zapisała się w historii Pabianic jako czas strajków i zamieszek. Największymi zakładami w okresie przed wybuchem I wojny światowej była fabryka "Krusche i Ender", kolejne pod względem wielkości należały do Rudolfa Kindlera. Rozwijały się też inne gałęzie przemysłu np. Towarzystwo Akcyjne Pabianickiej Fabryki Papieru "Robert Saenger" zatrudniające już wtedy ponad 400 robotników.

Wybuch I wojny światowej Pabianice odczuły boleśnie. Rozpoczęta niemiecka ofensywa na linii Kalisz - Piotrków dotarła do Pabianic w dniu 20 sierpnia 1914 r. Wówczas to wojska niemieckie po raz pierwszy wkroczyły do Pabianic. Po kilku bitwach i zmianie linii frontu Niemcy ostatecznie zajęli miasto 6 grudnia 1914 r. i pozostali tu aż do końca wojny.

Odbudowa niepodległego państwa polskiego i samych Pabianic przebiegała podobnie. Pod koniec 1918 r. sześć największych fabryk w mieście zatrudniało 5.300 osób. Według spisu ludności 29 grudnia 1931 r. Pabianice liczyły 45.670 mieszkańców, w tym 33.005 Polaków, 8.117 Żydów i 4.494 Niemców oraz 44 osoby innych narodowości. Na dzień 1 stycznia 1939 r. ludność Pabianic wynosiła 53.241 mieszkańców.

Oddziały niemieckie wkroczyły do Pabianic w dniu 8 września 1939 r. Wkrótce, w dniu 26 października 1939 roku Pabianice zostały włączone do Generalnej Guberni, jednak okręg łódzki już wkrótce przyłączony został do Rzeszy współtworząc odtąd tzw. Kraj Warty (Reichsgau Warthelande).

W styczniu 1940 r.oku w obrębie Starego Miasta utworzono getto żydowskie, które zostało zlikwidowane w maju 1942 r.oku. Ludność żydowska wywieziona została głównie do obozu w Chełmnie nad Nerem i tam wymordowana. W nocy z 19 na 20 stycznia 1945 r.oku do miasta wkroczyły wojska radzieckie I Frontu Białoruskiego. W wyniku działań wojennych i eksterminacji ludności podcza okupacji miasto w latach 1939-45 straciło 17.000 mieszkańców, czyli prawie 1/3 stanu sprzed wojny.

Po wojnie i nacjonalizacji przemysłu miasto zachowało swój przemysłowy charakter. Upaństwowione fabryki dawały zatrudnienie większości pabianiczan, budowano również nowe zakłady, niestety lata 90. przyniosły niemal całkowity upadek pabianickiego przemysłu włókienniczego. Inne gałęzie przemysłu przetrwały te lata z lepszym lub gorszym skutkiem - nadal działają tu zakłady farmaceutyczne, fabryki żarówek i narzędzi oraz zakłady mięsne.

Dwór Kapituły Krakowskiej

Dwór wzniesiony w latach 1565-72, w 1833 r.oku zaadoptowany na ratusz miejski. Jest to jedyna tego typu budowla renesansowa zachowana na terenie województwa łódzkiego. Już w średniowieczu istniał w tym miejscu drewniany dwór mieszkalny...

Kościół św. Mateusza

Renesansowa świątynia wzniesiona w latach 1572-77, według projektu Wawrzyńca Lorka, wzorowana na katedrze w Płocku. Kościół pabianicki jest jedną z najciekawszych renesansowych budowli sakralnych w województwie łódzkim. W miejscu obecnej świątyni już w 1354 r. stał drewniany kościółek pod wezwaniem św. Wawrzyńca...

Biuro Główne Fabryki Krusche-Ender

Budynek wzniesiony w 1865 r.oku przez rodzinę Krusche, pełnił początkowo funkcję rezydencji, mieszcząc również kantor właściciela fabryki. Po 1890 roku stał się biurem głównym zakładów "Krusche - Ender". Rozbudowano go w 1911 r.oku Centralny ryzalit z wejściem na osi wieńczy tympanon...

Pałac Enderów

Monumentalna siedziba fabrykancka wzniesiona w 1883 roku dla rodziny pabianickich przemysłowców Enderów, według projektu Tadeusza Markiewicza w stylu eklektycznym. W 1911 roku pałac został rozbudowany - od wschodu i zachodu dodano dwa skrzydła. Do budynku przylegają również zabudowania gospodarcze oraz dawne stajnie...

Tkalnia Centralna

Największy budynek przemysłowy w Pabianicach, wzniesiony w 1891 roku według projektu Tadeusza Markiewicza. Murowana, nieotynkowana, trójkondygncyjna budowla wzniesiona z czerwonej cegły mieściła przędzalnię firmy "Krusche i Ender". Dekorację fasady stanowią charakterystyczne wieżyczki zdobiące ryzality: centralny i boczne...

Kościół ewangelicko-augsburski św. Piotra i św. Pawła

Wzniesiony w latach 1827-31 jest klasycystyczną budowlą w kształcie rotundy pokrytej stożkowym dachem z latarnią na szczycie. W górnej części frontonu znajdują się rzeźby dłuta A. Pruszyńskiego - po prawej św. Piotr, po lewej – św. Paweł.Decyzję o budowie tej świątyni podjęto w 1825 roku i wkrótce przystąpiono do jej realizacji...

Drewniany dom tkacza

Wzniesiony w 2 ćw.ierci XIX stulecia drewniany budynek konstrukcji przysłupowej, wybudowano w tzw. stylu łużyckim. Jest budowlą piętrową, w części parterowej posiada arkadową wnękę podpartą słupami, w której znajduje się centralne wejście...

Murowane domy tkaczy

Dwa przykłady domów dawnych rzemieślników. Wznoszone w 1 połowie XIX stulecia, w powstających na terenie Ziemi Łódzkiej osadach przemysłowych, były murowanymi, piętrowymi budowlami krytymi dachami naczółkowymi. Składały się z mieszkania (mieszkań) oraz pomieszczeń przeznaczonych na warsztat tkacki...

Willa Schweikerta

Przykład eleganckiej rezydencji fabrykanta, wzniesionej w sąsiedztwie należących do niego zakładów przemysłowych. Budynek willi został wzniesiony z cegły w 1893 r.oku dla rodziny Krusche, a rozbudowano go w latach 1903-05 już dla Ludwika Schweikerta. Willę nakryto dwuspadowym dachem z naczółkami od strony południowej i zachodniej...

Willa Saengerów

Wzniesiona w 1905 r.oku dla potomków Roberta Saengera, właściciela pabianickiej fabryki papieru. Dominantę tej eklektycznej budowli wzniesionej na planie prostokąta, stanowią dwa monumentalne ryzality, oba z klasycystycznymi portykami kolumnowymi - sześciokolumnowym od frontu i czterokolumnowym od strony ogrodu...

Willa Thomenna

Rezydencja Hermana Thommena, z pochodzenia Szwajcara, długoletniego dyrektora naczelnego pabianickiej Pabianickiej Spółki Akcyjnej Przemysłu Chemicznego (obecnie Pabianickie Zakłady Farmaceutyczne Polfa S. A.). Stylową willę wzniesiono w latach 1927-29 według projektu Wacława Kowalewskiego...

Willa Nawrockich

Dom rodzinny znanej pabianickiej rodziny artystycznej Nawrockich, wzniesiony w 1885 roku według projektu Franciszka Nawrockiego. W XX-leciu międzywojennym mieściła się tu pracownia artystyczna i szkoła rysunku Bolesława Nawrockiego (syna Franciszka), znanego malarza polskiego...

Willa Eichlera

Budynek mieszkalny wzniesiony dla Witolda Eichlera, znanego pabianickiego lekarza i społecznika, człowieka wielu pasji - entomologa, etnografa, podróżnika, inicjatora powstania pabianickiego muzeum, któremu ofiarował swoje zbiory...

Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny

Świątynię wzniesioną w stylu neogotyckim. Jej budowę rozpoczęto w 1898 roku. Pięć lat później kościół był już pokryty dachem, a okna wypełniły witraże. Jest to monumentalna budowla wzniesiona na planie krzyża, z prezbiterium skierowanym na północ...

Cmentarz rzymsko-katolicki

Obecnie największa pabianicka nekropolia założona w 1824 roku i od tego czasu kilkakrotnie powiększana. Na teren nekropolii mającej nieregularny zarys zbliżony do litery "U" i szachownicowy układ alejek,.prowadzą 2 bramy z kutymi zelaznymi wrotami i furtami o ornamentyce roślinno-geometrycznej...

Cmentarz ewangelicki

Nekropolia ta kryje prochy wielu pabianiczan, głównie Niemców lub ich spolonizowanych potomków wyznania ewangelicko-augsburskiego. Tuż przy głównym wejściu (od ulicy Ewangelickiej), po lewej stronie znajduje się potężny grobowiec rodziny przemysłowców Krusche - Ender, zwieńczony monumentalną figurą Chrystusa...

Kaplica - mauzoleum Kindlerów

Wzniesiona w latach 1907-09 z fundacji Zofii Kindler, według projektu Johannesa Wendego, z przeznaczeniem na mauzoleum rodziny Kindlerów. Niedługo później podarowana miejscowej parafii ewangelicko-augsburgskiej na kaplicę cmentarną. Jeden z najciekawszych przykładów architektury secesyjnej i postsecesyjnej na polskich cmentarzach...
Copyright ©2019 zwiedzajlodzkie.pl, All Rights Reserved.